RECENZJA: „Noc na Śnieżce. Theodor Fontane i jego Karkonosze” Grażyna Prawda

Tytuł jest dość zwodniczy, ta „noc na Śnieżce” trwa zaledwie siedem stron, podczas gdy cała książka liczy ponad sto czterdzieści kartek. Mogłoby się wydawać, że jest to zbór opowiadań Theodora Fontanego, niemieckiego pisarza XIX wieku, ale sama jego twórczość zajmuje niewielki procent tej książki. Uważnie czytając tytuł: „Noc na Śnieżce. Theodor Fontane i jego Karkonosze” trudno jednak mieć pretensje, że ktoś nas oszukał. Rzeczywiście, jest to publikacja bardziej o twórcy, niż wybór z jego twórczości.

Książka zawiera pięć krótkich opowiadań: „Noc na Śnieżce” (1890), „Ostatni laborant” (1891), „Uratowany!” (1891), „Stary Wilhelm” (1892), „Profesor Lecjusz, czyli Nareszcie w domu” (1892) oraz po jednym rozdziale z powieści „Quitt” („Kwita”, 1890) i „Die Poggenpuhls” („Poggenpuhlowie”, 1895). A także, znacznie obszerniejsze od samych tych dzieł, omówienie do nich w postaci opisu kontekstu historycznego ich powstania, zarówno na płaszczyźnie osobistej (autora), jak i historii i tradycji regionu (Karkonoszy). Mogłoby się wydawać, że taki układ publikacji wynika z tego, że twórczość Theodora Fontanego bardzo mocno się zdezaktualizowała i wymaga obszernych tłumaczeń, by być zrozumianą przez współczesnego czytelnika. Ale nie jest tak w istocie. Wynika to raczej ze specyficznego warsztatu pisarza, który niejako zbierał opowieści od ludzi spotykanych w górach. Był w tym działaniu bardzo podobny do współczesnego reportażysty, który opuszcza bezpieczną pracownię w Berlinie i wyrusza w nieznane miejsca, by przeniknąć do obcej społeczności i opisać ją „z wewnątrz”.

Fontane nie mieszkał w Karkonoszach, przyjeżdżał tam na wakacje. Długie i częste, jednak wciąż był postrzegany jako „obcy”, który z perspektywy przygląda się miejscowym zwyczajom, wydarzeniom i tragediom. Opisywał je w swojej twórczości bardzo realistycznie, choć w artystycznym stylu i cały ten rozbudowany kontekst powstania danego utworu jest potrzebny, by zrozumieć precyzję warsztatu autora. W tym kontekście pisarstwo Fontanego bardzo bliskie jest literaturze faktu. Faktograficzną rzetelnością i artystycznym kolorytem łatwo przenosi nas w czasie do rzeczywistości XIX w., której ślady jednak dostrzec możemy we współczesnych Karkonoszach, codzienności miejscowości, o których pisze Fontane, w ich żywych wciąż legendach.

Jest to bardzo autentyczna fikcja literacka, przez to zupełnie prawie nie pokryta nalotem minionego wieku. Bez wątpienia – łatwa w odbiorze przez współczesnego polskiego czytelnika. Nie odstrasza ani archaiczny język ani niezrozumiałe konstrukcje myślowe. W tym sensie Fontane nie wymaga tłumaczeń językoznawców czy historyków i można mieć pewien niedosyt po lekturze książki Grażyny Prawdy, że zawiera ona tak mało twórczości jej tytułowego bohater. Tym bardziej, gdy czytamy zamieszczony w niej swojego rodzaju hymn pochwalny na jego cześć, autorstwa Hannsa Fechnera (pisarza, malarza, grafika współczesnego Fontanemu): „Theodor Fontane jest jednym z niewielu, którzy zdecydowanym krokiem, z jasnym obliczem i wzrokiem skierowanym ku gwiazdom, wędrującym wyznaczonymi i niezbadanymi drogami, tychże sięgnęli i do nich się upodobnili”.

Tych pięć opowiadań zamieszczonych w publikacji Grażyny Prawdy specjalnie gwiazd nie sięga, ale nie daje też podstaw, by negować tak górnolotny wywód. Raczej zachęcają one do zgłębienia twórczości Theodora Fontanego, która chyba jednak dla polskiego czytelnika nie jest łatwo dostępna.

Na kilka słów szczerego uznania zasługuje również piękne wydanie tej książki. „Noc na Śnieżce. Theodor Fontane i jego Karkonosze” to przedmiot, który wyjątkowo miło trzyma się w dłoni, można by powiedzieć, że zaprojektowany tak, by spędzać z nim czas. Przyjemny w dotyku papier, szycie, twarda okładka to niby tylko powierzchowność, ale bardzo sugerująca to, że mamy w ręku coś cennego. A sama zawartość tego w żadnym razie nie podważa.