Recenzja: „Archaniołowie w Cieplicach. Niezwykła historia barokowych fresków” Grzegorz Tomicki

Czytając „Archaniołów w Cieplicach. Niezwykłą historię barokowych fresków” Grzegorza Tomickiego nie mogłam pozbyć się skojarzeń filmem „Jaskinia zapomnianych snów” Wernera Herzoga. Obu autorom przyświeca podobna intencja – próba odpowiedzenia na pytanie: dlaczego nagle człowiek zaczął coś malować na ścianie?

Oczywiście freski przestawiające aniołów, znajdujące się w Muzeum Przyrodniczym w Jeleniej Górze, dawnej prepozyturze cystersów, nie były pomysłem spontanicznym, stworzonym pod wpływem impulsu (jakim mogły być malowidła w jaskini Chauveta), stąd rzeczoną „nagłość” należy traktować w cudzysłowie, odnosząc ją do zachowania człowieka w szerszym kontekście – do ludzkiego odruchu, by uwieczniać swoją wypowiedź na ścianach. „Archaniołowie w Cieplicach” świetnie w tym kontekście funkcjonują, jako opowieść o ludzkiej naturze czy wręcz istocie człowieczeństwa.

Choć tytuł zapowiada raczej typową książkę z dziedziny historii sztuki, to już pierwsze jej strony wyrywają czytelnika z narracji charakterystycznej dla tego typu publikacji. I rzucają w nurt wciągającej, osobistej historii autora, będącej wynikiem fantastycznego zbiegu okoliczności, którego sami sobie, jako czytelnicy, nie potrafimy prościej wytłumaczyć, jak interwencją anielskich malowideł. W tak pokrętnie racjonalny sposób autor wprowadza nas w świat wierzeń i metafizyki, zaprasza do transcendentnej próby kontaktu z ludźmi sprzed ponad trzystu lat, z którymi łączy go codzienność spędzana w tej samej przestrzeni.

Kontakt ten powstaje wskutek usiłowania odczytania komunikatu, jaki po sobie zostawili, czyli fresków przedstawiających postacie siedmiu aniołów. Dla ich twórców to nie miała być zagadka a treść oczywista dla przeciętnego odbiorcy. Jednak trzy stulecia historii ludzkości mocno przekształciły język, czyniąc barokowy przekaz prawdziwą tajemnicą. Grzegorzowi Tomickiemu udaje się ją rozwikłać, co nie jest spoilerem, bo zasadniczo nie chodzi w tej historii o wynik, ale o działania zmierzające do poznania drugiego człowieka.

„Archaniołowie w Cieplicach” nie są jednak książką filozoficzną czy fabularną, wpisują się w kanwę publikacji naukowej. Grzegorz Tomicki bardzo rzetelnie przedstawił materiał źródłowy dotyczący powstania fresków w budynku dawnego probostwa krzeszowskich cystersów w Cieplicach w latach 1687-1689 oraz ich odkrycia w 2011 roku, które wywołało poruszenie w środowisku historyków sztuki, bowiem okazało się, że jest to jeden z najwcześniejszych i najlepiej zachowanych barokowych zespołów malowideł freskowych na Śląsku. Ale nie wybitnie pięknych. To w pewien sposób dodaje esencji narracji, bo Grzegorz Tomicki nie skupia się w niej na walorach artystycznych dzieła, co byłoby typowe dla książki dotyczącej historii sztuki czy historii w ogóle. Autor przeciwnie – przytaczając fakty, źródła, cytaty – wciąż krąży wokół odpowiedzi na pytanie: po co ktoś coś takiego namalował na ścianie? Przedstawia wiele interesujących koncepcji, refleksji i danych, odwołując się w dużej mierze do… biografii aniołów.

Lektura tej książki uświadomiła mi jak właściwie niewiele wiemy o aniołach, jak rzadkie i jak powierzchowne są ich przedstawienia we współczesnym świecie, i jak wiele przez to tracimy. Grzegorz Tomicki zauważa:

Dzisiaj natomiast siedmiu archaniołów zawieszonych między „niebem” sklepienia a „ziemią” podłogi w sali HiS pośredniczy między dawnymi czasami świetności cystersów i głęboko zakorzenionej duchowości a współczesnością, w której cystersi drastycznie stracili na znaczeniu, zaś duchowość jeśli nie podupadła, to zdaje się kroczyć własnymi, często bardzo krętymi ścieżkami.

Nie chodzi nawet o dechrystianizację współczesności, ale, w szerszym kontekście, o rezygnację z relacji z potężnymi istotami, które nadzorują harmonię świata. To jedna z tych rzeczy, jakich powszechnie nie wie się o aniołach, a być może powinno:

żeby zabezpieczyć porządek wśród milionów ciał niebieskich, które krążą w przestrzeni wszechświata z zawrotną szybkością, Bóg zgodnie ze Swą opatrznościową wszechwiedzą, wyznaczył każdemu oddzielnego anioła, aby je utrzymywał na właściwej drodze i chronił przed katastrofą zderzenia, czy zakłócenia porządku.

Całej tej kosmopolitycznej historii dodatkowego znaczenia nadaje to, że została opowiedziana w Cieplicach. Autor co prawda nie uderza w nutę gloryfikacji „małych ojczyzn”, ale sceneria Dolnego Śląska nabiera atrakcyjności, gdy widzimy ją w kontekście światowych trendów w sztuce czy wyobrażeń. Wydaje się, że samemu autorowi zależało na tym, by „Archaniołowie w Cieplicach” były też książką promującą Dolny Śląsk, ponieważ poza zasadniczą treścią zawiera ona obszerny aneks, na który składa się między innymi chronologia wydarzeń związanych z historią Cieplic. Jako historyk nie lubię takiej narracji, bo historia jest zbyt fascynująca, by opowiadać ją ciągiem prostych zdań rozpoczynających się datą. Owszem, zestawienia chronologiczne są bardzo przydatne jako uporządkowanie wcześniej opowiedzianej historii, natomiast funkcjonujące samodzielnie psują smak dobrych książek. A „Archaniołowie w Cieplicach” w swojej zasadniczej treści o Cieplicach nie są. Historię miejscowości poznajemy dopiero w tym aneksie, który skutecznie pozwala zapomnieć o fascynującej opowieści o aniołach na suficie.

Ale ostatecznie jest to tylko aneks, dodatek dla zainteresowanych, którego nie trzeba czytać, więc właściwie nie wpływa on na zasadniczą treść książki, która jest dobrze skomponowana, napisana pięknym stylem, literacko i z pasją. I takich „Archaniołów w Cieplicach” chce się zapamiętać. Z drugiej strony, obszerny aneks daje wyobrażenie o potencjale rozwojowym tej historii. Pozwala przypuszczać, że freski w Muzeum Przyrodniczym nie są jedynym na terenie Cieplic komunikatem człowieka z przeszłości, z którym warto byłoby wejść w pogłębioną relację.